Sàn crypto hoạt động thế nào: lệnh, chênh lệch giá và rủi ro lưu ký

Sàn tập trung và sàn phi tập trung

Sàn tập trung (CEX) là một công ty vận hành nền tảng giao dịch. Bạn mở tài khoản, thường phải xác minh danh tính, nạp tiền hoặc crypto, rồi giao dịch bên trong hệ thống của công ty. Sàn giữ tài sản thay bạn và ghi nhận ai sở hữu gì trong cơ sở dữ liệu của riêng họ.

Sàn phi tập trung (DEX) là một tập hợp hợp đồng thông minh, tức các chương trình chạy trên blockchain. Bạn kết nối ví của chính mình và giao dịch trực tiếp từ ví, không cần giao coin cho công ty nào. Nhiều DEX dùng bể thanh khoản thay cho sổ lệnh truyền thống: người dùng gửi từng cặp token vào một bể, và một công thức xác định giá dựa trên lượng mỗi token mà bể đang nắm giữ.

Mỗi mô hình đều có đánh đổi. Sàn tập trung dễ dùng hơn với người mới và kết nối được với tài khoản ngân hàng, thẻ, nhưng bạn phụ thuộc vào công ty. Sàn phi tập trung cho bạn tự nắm quyền kiểm soát, nhưng bạn hoàn toàn chịu trách nhiệm về ví của mình, và thường chẳng có ai để gọi khi có sự cố.

Sổ lệnh khớp người mua và người bán ra sao

Hầu hết sàn tập trung dùng sổ lệnh: danh sách cập nhật liên tục các lệnh chào mua (bid) và chào bán (ask) ở nhiều mức giá khác nhau. Khi người mua và người bán đồng ý cùng một mức giá, bộ máy khớp lệnh của sàn ghép hai lệnh lại và giao dịch được thực hiện.

Khoảng cách giữa giá chào mua cao nhất và giá chào bán thấp nhất gọi là chênh lệch giá (spread). Ở các cặp giao dịch sôi động, spread thường nhỏ. Với những đồng coin ít người giao dịch, spread có thể rất rộng, nghĩa là bạn đã hơi lỗ ngay lúc mua, vì nếu bán lại ngay bạn sẽ nhận giá thấp hơn.

Lệnh thị trường, lệnh giới hạn và trượt giá

• Lệnh thị trường: mua hoặc bán ngay lập tức ở mức giá tốt nhất đang có. Lệnh khớp nhanh, nhưng bạn không kiểm soát được giá chính xác.
• Lệnh giới hạn: chỉ mua hoặc bán ở mức giá bạn chọn, hoặc tốt hơn. Nếu thị trường không bao giờ chạm tới mức giá đó, lệnh sẽ chờ hoặc hết hạn.
• Trượt giá: phần chênh giữa mức giá bạn kỳ vọng và mức giá thực tế bạn nhận được. Nó xảy ra khi lệnh thị trường lớn hơn lượng chào ở mức giá tốt nhất, nên một phần lệnh phải khớp ở các mức giá kém hơn sâu trong sổ lệnh.

Một ví dụ giả định: bạn đặt lệnh thị trường mua một đồng coin nhỏ với giá trị 1.000 USD, nhưng ở mức giá chào bán thấp nhất chỉ có lượng hàng trị giá 400 USD. Phần còn lại khớp ở các mức giá cao hơn, nên giá trung bình của bạn cao hơn con số hiển thị trên màn hình. Trên sàn phi tập trung, điều tương tự xảy ra khi một giao dịch lớn làm dịch chuyển giá trong bể, đó là lý do các ứng dụng DEX cho bạn đặt mức trượt giá tối đa chấp nhận được. Dùng lệnh giới hạn và chia nhỏ quy mô giao dịch giúp kiểm soát trượt giá.

Rủi ro lưu ký: ai thực sự giữ coin của bạn

Khi crypto của bạn nằm trên sàn tập trung, công ty là bên giữ khóa riêng tư, tức các mã bí mật kiểm soát số coin đó. Số dư của bạn là một quyền đòi nợ đối với sàn, chứ không phải coin trong một chiếc ví do bạn kiểm soát. Nếu sàn bị hack, đóng băng rút tiền hoặc phá sản, bạn có thể phải chờ nhiều năm mới lấy lại được tiền, hoặc mất trắng. Trong lịch sử ngắn ngủi của crypto, đã có nhiều sàn lớn sụp đổ theo cách này.

Vì vậy nhiều người mua trên sàn rồi chuyển khoản nắm giữ dài hạn sang ví do mình kiểm soát. Tự lưu ký cũng có rủi ro riêng, chủ yếu là làm mất cụm từ khôi phục, nên chỉ hợp lý khi bạn đã hiểu cách sao lưu ví an toàn.

Cách đánh giá một sàn có uy tín hay không

• Giấy phép và đăng ký. Kiểm tra xem sàn có được cấp phép hoặc đăng ký với cơ quan quản lý tài chính nơi bạn sống hay không. Nhiều cơ quan quản lý công bố danh sách tra cứu trên trang web chính thức. Quy định khác nhau tùy quốc gia.
• Bằng chứng dự trữ. Một số sàn công bố bằng chứng mật mã cho thấy họ đang giữ tài sản của khách hàng. Đây là tín hiệu hữu ích, nhưng chỉ là ảnh chụp tại một thời điểm và không phải lúc nào cũng cho thấy sàn đang nợ bao nhiêu.
• Tính năng bảo mật. Tìm xác thực hai yếu tố, danh sách địa chỉ rút tiền được phép, và thông tin rõ ràng về cách lưu trữ tiền của khách hàng, tách biệt khỏi tiền của công ty.
• Lịch sử hoạt động và tính minh bạch. Xem sàn đã hoạt động bao lâu, ai điều hành, đã xử lý các sự cố trước đây ra sao, và phí cùng điều khoản có được công bố rõ ràng không.
• Rút tiền thực sự hoạt động. Thử rút một khoản nhỏ ngay từ đầu. Một nền tảng gây khó dễ khi bạn rút tiền là dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng.

Những dấu hiệu đáng ngờ nên tránh xa

Hãy cảnh giác với các nền tảng hứa lợi nhuận cao cố định, hối thúc bạn nạp tiền gấp, hoặc chỉ liên hệ được qua ứng dụng nhắn tin. Các dấu hiệu khác gồm: không có tên công ty hay địa chỉ rõ ràng, bị cảnh báo trên trang web của cơ quan quản lý, đòi thêm phí hoặc cái gọi là thuế trước khi cho rút tiền, và nhân viên hỗ trợ chủ động liên hệ bạn trước. Một sàn thật sẽ không bao giờ hỏi mật khẩu, mã xác thực hai yếu tố hay cụm từ khôi phục của bạn.